Is God een vrouw? – huiskamergesprek op 10 maart

Is de Eeuwige een man of een vrouw? Met deze vraag begon de huiskamerbijeenkomst op 10 maart. Hij werd door de negen aanwezigen overigens meteen afgedaan als ‘niet relevant’. Want: God heeft geen sekse, of gaat op z’n minst ieder begrip te boven. Goed, wij mensen hebben beelden en metaforen voor de alles overstijgende God nodig, en halen die noodzakelijkerwijs uit de werkelijkheid zoals wij die kennen. Maar God is geen persoon, eerder een ‘kracht’ en categorieën als mannelijk en vrouwelijk passen niet.

Bidden tot een energie?

Maar hoe doe je dat dan als je bidt? Je kunt toch lastig bidden tot ‘een begrip’, of tot een ‘levensenergie’? Misschien is bidden wel een manier van ‘praten met jezelf voor het aangezicht van de Eeuwige’, zoals ds. Carel ter Linden het (ongeveer) gezegd zou hebben. En als je het Onze Vader bidt, bid je dan niet tot een man? Dát komt omdat de Bijbel is ontstaan in een patriarchale cultuur.

Man-vrouw in de joodse religie

Dat klopt. De Bijbel is ontstaan in een patriarchale cultuur. Jezus zelf was natuurlijk ook onderdeel van de cultuur van zijn tijd. Vrouwen hadden in het dagelijks leven van zijn samenleving weliswaar meer rechten dan vaak wordt gedacht: ze konden eigendom bezitten, contracten sluiten en bedrijven runnen, maar toch waren ze in het recht en het religieuze leven beperkt. Ze mochten bijvoorbeeld niet als getuige optreden in rechtszaken. En ze speelden vooral in de huishouding en opvoeding een centrale rol, hoewel die als waardevol werd gezien.

Vrouwen leiden af

Een van de gespreksdeelnemers wist te vertellen dat in de synagoge in de Folkingestraat de vrouwen en de mannen nog steeds gescheiden zitten, al hangt dat een beetje af van de rabbijn die voorgaat in de dienst. Waarom? We konden ons wel bedenken dat het idee was dat mannen afgeleid zouden worden door vrouwen. En vroegen ons natuurlijk ook af of het omgekeerde dan niet het geval zou zijn. Maar… als we naar onze samenleving kijken, ook vandaag de dag, dan krijgen de vrouwen de schuld als mannen hun aandacht niet in de hand hebben.

‘Maria Magdalena’ en ‘Jezus’, in de filmversie van Jesus Christ Superstar

Romeinse mannencultuur

De volgelingen van Jezus waren in eerste instantie joden, maar al snel verspreidde het christendom zich onder andere burgers van het grote Romeinse rijk. De Romeinen zagen ook grote verschillen tussen mannen en vrouwen. Veelbetekenend is, dat het Latijnse woord voor man, vir, aan de wortel ligt van het woord virtus, wat deugdzaam betekent. In het openbare leven waren kenmerken die als mannelijk gezien werden, het belangrijkste. Vrouwen werden door Romeinse biologen gezien als ‘niet uitgegroeide mannen’ en gezien als tweederangsburger.

En dan het christendom

Sla je met deze omringende cultuur voor ogen het Nieuwe Testament op, dan valt ineens op hoe anders de rol van de vrouw in deze verhalen is. Jezus toont zich, in tegendeel tot de regels van zijn samenleving, letterlijk aanraakbaar (de ‘bloedvloeiende vrouw’) en laat in gesprekken met vrouwen zien dat hij ze als gelijkwaardige gesprekspartners beschouwt (Mattheüs 15:21-28, Johannes 4).

Kijk je naar de passieverhalen, zoals we deze middag deden, dan lees je dat iedere evangelist benadrukt dat er bij de kruisiging op Golgotha veel vrouwen aanwezig waren. En wie waren de eerste getuigen van het lege graf? Precies.

Zou het door de invoering van het christendom als Romeinse staatsgodsdienst gekomen zijn, dat toch uiteindelijk de Romeinse ideeën over mannen en vrouwen, en aanverwante patriarchale waarden, dominant zijn geworden in zowel de kerk als de (Westerse) samenleving? Als je de middeleeuwse kruisigingsafbeeldingen ziet, staan de mannen fier rechtop terwijl de vrouwen in een emotionele zwijm vallen. De bijbehorende afbeelding leidde nog even tot een opmerking over hysterie (hysteron is het Griekse woord voor baarmoeder; het is dus ‘echt’ een vrouwelijke aandoening).

In ieder geval is het patriarchaat, als je het naast het Nieuwe Testament legt, een aardig heidense bedoening.

Lucas Cranach de oudere (1447-1533)
Kruisiging met vrouwen en de bekeerde centurion