Schaam je (niet) !

Schaam je! Af en toe zou je het wel naar de televisie willen schreeuwen. Als je iemand met woorden over een ander heen hoort walsen. Of getuige bent van misdaden of leugens die worden goedgepraat. Want er komt wat schaamteloosheid voorbij. Schaamteloos machtsmisbruik, schaamteloze leugens, schaamteloze zelfverrijking…

Wees liever hypocriet

Dan is hypocrisie nog beter, hoorde ik laatst iemand zeggen. Want bij hypocrisie laat je in ieder geval geen ruimte voor twijfel dat er algemene morele regels bestaan. Je overtreedt ze, dat wel, terwijl je met uitgestreken gezicht doet alsof dat niet zo is. Maar je stelt hun geldigheid niet ter discussie.

Als je zonder blikken of blozen je eigenbelang vooropstelt, en je aan de belangen van anderen niets gelegen laat liggen, dan ben je de schaamte voorbij.

Schaamte is gezond

De manier waarop ik het woord schaamte hier gebruik, is niet per se negatief. Schaamte komt naar voren als iets positiefs, als een gezonde reactie op schuld, op het overtreden van een morele regel. Het is een sociale emotie die ontstaat in de interactie tussen onszelf en de groep.

Een ander gevoel

We roepen inwendige boze dingen naar schaamteloze leiders in de krant, en waarderen dus een zekere mate van schaamte. Toch bespeur ik, in ieder geval bij mezelf, ook een ander gevoel bij dat woord. Minder positief.

Dan denk ik aan de zelfbewuste schaamte als je het gevoel hebt dat je buiten de groep valt waar je bij wilt horen. Dit is een andere vorm van schaamte, omdat de groepsregels vaak een kwestie van cultuur zijn, en in uiterlijkheden tot uitdrukking komen.

Zelfacceptatie

Dit is de schaamte die kinderen en pubers kennen, waarop je als volwassene wilt reageren met woorden als ‘blijf jezelf, je bent goed zoals je bent, wees maar zelfverzekerd.’ En met bewondering kijken we naar de jongere die onbeschaamd de kleding draagt die ze mooi vinden. Schaamteloosheid als expressie van zelfacceptatie. Je mag een volwaardige plek innemen tussen andere mensen.

Goed en kwaad

Mensen die de kerkdienst van 22 februari (opent nieuw venster) hebben meegemaakt, weten dat er ook in de Bijbel een duidelijke link gemaakt wordt tussen schaamte en kennis van goed en kwaad. Als ‘de mens en zijn vrouw’ (we constateren dat het oude Boek nog weinig bewustzijn laat zien van genderdiversiteit) van de boom van kennis van goed en kwaad hebben gegeten, doet de schaamte zijn intrede. Plotseling merkt de mens dat hij/zij/hen naakt is.

Relationeel

Je bewust zijn van je naaktheid betekent dat je je bewust bent van de ogen van de ander. Je realiseert je dat een ander jou kan zien. Je wordt gewaar dat een ander iets van jou kan vinden, en dat dit oordeel iets met de veiligheid van de relatie doet.

Kom voor de dag

De mens verstopt zich. Maar God roept de mens voor de dag. Voor God hoef je blijkbaar niet bang te zijn. Al wordt de mens door God vanaf dat moment wel verantwoordelijk gehouden voor z’n daden. Want dat is de keerzijde van weten van goed en kwaad.

Voor die kennis hoef je je niet te schamen.

Mens, waar ben je? – Lees Genesis 3 (opent nieuw venster)

ds. Kaj van der Plas

Illustratie: Eva en Adam, deurknoppen van Museum de Buitenplaats